المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٨٢١ - موارد رجحان رفع اسم مشتغل

ترجمه و شرح:

موارد رجحان رفع اسم مشتغل‌

مصنّف گويد:

در غير آنچه گذشت رفع رجحان دارد پس آنچه كه جايز است بجاى آورش و آنچه جايز نيست تركش نما.

شارح گويد: وجه رجحان رفع در غير آنچه گذشت اينستكه:

در مورد مزبور موجب نصب و مرجّح آن و نيز موجب رفع موجود نبوده چنانچه امرى كه باعث متساوى بودن امرين باشد منتفى بوده و از طرف ديگر نيز چون عدم تقدير عامل اولى از تقدير است لاجرم اسم مشتغل عنه العامل را بهتر است رفع بدهيم اگرچه نصبش بعامل مقدّر جايز است ولى همانطورى كه اشاره نموديم رفع آن ارجح و اولى مى‌باشد مانند: زيد ضربته (زيد را زدم من).

كه رفع « زيد » ارجح از نصبش مى‌باشد.

برخى از ادباء نصب مثال مذكور را ممنوع دانسته، بنابراين رفعش را واجب قرار داده است ولى اين رأى بنظر ما مردود است و آيه شريفه: جنّات عدن يدخلونها ( آن منزل‌ها بهشت‌هاى عدن بوده كه آنها داخلش مى‌شوند) دليل برگفته ما است چه آنكه « جنّات » در اين آيه شريفه از مصاديق مورد بحث ما بوده و در عين حال مشاهده مى‌كنيم كه منصوب آمده چه آنكه جمع با الف و تاء نصبش بكسره است.

و بهرصورت همانطورى كه مصنّف گفته آنچه مباح و جايز است براى شما انجام بده و آنچه جايز نيست تركش بكن.

تنبيه‌

لازم بتذكّر است اينكه مصنّف در اين كتاب ابتداء واجب النّصب و سپس راجح النّصب و بعد از آن متساوى الامرين و آنگاه مرجوح النّصب يعنى راجع الرّفع را بيان نمود احسن و بهتر است از نحوه ترتيبى كه ابن حاجب رعايت كرده چنانچه خود مصنّف باين نكته اشاره كرده و گفته: